İnsan və ətraf mühit arasında sıx əlaqə mövcuddur. Tez-tez təbiətin insanlardan asılı olmayaraq mövcud olduğu və inkişaf etdiyi düşünülür, lakin bu, tam olaraq belə deyil.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Ratqers Universitetinin təkamül biologiyası üzrə mütəxəssisi Skott Trevers "Forbes" nəşrindəki məqaləsində avropalıların Amerikaya gəlişindən sonra baş verən yerli əhalinin kütləvi məhvinin - Böyük qırğının - bütün planet üçün gözlənilməz nəticələrə səbəb olduğunu qeyd edib.

Bildirilib ki, Böyük qırğın zamanı qitənin yerli əhalisinin 90 faizədək hissəsi həyatını itirib. Bu itkilər müharibələr və ya işğallar nəticəsində deyil, çiçək xəstəliyi, qızılca və qrip kimi gözəgörünməz qatillərin təsiri ilə baş verib.

Trevers xatırladıb ki, bu tarix Orta əsrlərdən çıxan Avropadan başlayır. Həmin dövrdə Avropa krallıqları hakimiyyət, ticarət və nüfuz uğrunda mübarizə aparırdı. Osmanlı imperiyasının Asiyaya aparan əsas quru yollarını nəzarətdə saxlaması isə alternativ marşrutların axtarışını qaçılmaz etmişdi.

İspaniya, Portuqaliya, İngiltərə, Fransa və Niderlanddan yola düşən gəmilər bu ambisiyalar, ehtiyaclar və maraqla hərəkət edirdi. Bu ekspedisiyaların əsas məqsədi Şərqin zənginliklərinə - ədviyyat, ipək və qızıla çıxış əldə etmək idi.

Bioloq vurğulayıb ki, məhz bu dövrdə dünyanın qloballaşması başlayıb. Avropa monarxiyaları bu səfərləri yeni ticarət yolları, koloniyalar və ərazi iddiaları uğrunda sərt rəqabətlə dəstəkləyib. Çoxları Asiyaya can atsa da, ən mühüm kəşflərdən biri Amerika adaları olub.

Problem ondan ibarət idi ki, Avropadan gətirilən çiçək xəstəliyi, qızılca və qrip kimi xəstəliklər Avropa gəmilərinin tutqun bölmələrində qitəyə daşınıb və yerli əhalinin immun sisteminin tanımadığı bu viruslar sürətlə yayılıb. Bu isə tarixdəki ən ölümcül pandemiyalardan birinə səbəb olub. Treversin sözlərinə görə, bu fəlakət yalnız insan cəmiyyətləri ilə məhdudlaşmayıb, ətraf mühitə də təsir göstərib.
Alim qeyd edib ki, Amerika qitəsinin yerli xalqları üçün bu xəstəliklər yadelli işğalçılar olub. Onlar Avropa qoşunlarını görmədən əvvəl belə kəndləri tamamilə məhv edib.

Xüsusilə çiçək xəstəliyi bütün qitədə yayılaraq ardınca boşalmış yaşayış məntəqələri, baxımsız tarlalar və dağıdılmış cəmiyyətlər qoyub. Bəzi məlumatlara əsasən, yerli əhalinin 50-90 faizi arasında insan həlak olub.

Bioloq vurğulayıb ki, nəticələr təkcə insan itkisi ilə bitməyib. Böyük qırğın Yer kürəsini daha soyuq bir dövrə - "kiçik buzlaşma dövrü"nə aparıb.

Trevers izah edib ki, on milyonlarla insanın yox olması ilə geniş əkin sahələri baxımsız qalıb. Tarlalar, bağlar və yaşayış məntəqələri meşə, çəmənlik və bataqlıqlarla əvəz olunub. Amerikanın sürətlə bərpa olunan meşələri atmosferdən böyük miqdarda karbon qazını udub. Bu isə XIV əsrin əvvəllərindən XIX əsrin ortalarınadək davam edən qlobal soyumaya səbəb olub.

Soyumanı daha da gücləndirən amillərdən biri isə Günəşin aktivliyinin son dərəcə aşağı səviyyəyə düşməsi olub. Günəş radiasiyasının azalması ilə qışlar daha sərt keçməyə başlayıb.

Bioloq yekun olaraq bildirib ki, bu hadisə insanla ətraf mühitin daim qarşılıqlı təsirdə olduğunun parlaq nümunəsidir. Buna görə də insan fəaliyyətinin təsirləri gözlənildiyindən daha geniş miqyaslı ola bilər.

Aydın