Ad günü ərəfəsində özümüzə örnək bildiyimiz, bu dəyişən dünyanın dəyişməz insanlarından olan əziz, doğma Nizami Cəfərova dərin sayğı və sevgilərlə...

Dünyada nadir insanlar var ki, onlara hansı tərəfdən yanaşsan şəxsiyyətlərində, fəaliyyətlərində böyük bir məna, fikir, dərin bir hikmət görürsən. Təqdimatı haradan başlayacağını bilmirsən. Belə insanların şəxsiyyətini, fəaliyyətini... açmaq və təhlil etmək çox çətin olur. Çünki, gördüyün, rastlaşdığın böyüklüyə, dərinliyə heyrət bu insanları soyuq başla təhlil və izah etməyə imkan vermir. Dərinliyə və böyüklüyə heyrətin özü dilsiz, izahsız təhlil deyilmi?!
Bəzən insan haqqında yazmaq, onun gördüyü işləri sadalamaqdan daha çətin olur. Çünki elə şəxsiyyətlər var ki, onların ömür yolu yalnız tutduqları vəzifələr, qazandıqları elmi adlar, yazdıqları əsərlər və söylədikləri fikirlərlə ölçülmür. Belə insanların mənəvi portretini sözlərlə tam ifadə etmək üçün onların zamanla münasibətinə, insanlara təsirinə, cəmiyyətə verdiyi dəyərə, milli düşüncəyə gətirdiyi nəfəsə nəzər salmaq lazımdır. Akademik, ictimai xadim, Azərbaycan elminin və ictimai fikir tarixinin tanınmış simalarından biri, ATATÜRK Mərkəzinin rəhbəri Nizami Cəfərov da məhz belə şəxsiyyətlərdəndir.
Nizami müəllim haqqında düşündükcə ilk növbədə bir insan obrazı canlanır. Alimliyi ilə insanlığını, ziyalılığı ilə sadəliyini, türkçülüyü ilə milli təəssübkeşliyini, vətənpərvərliyi ilə mənəviyyatını bir bütövlükdə yaşadan insan obrazı. Onun haqqında danışarkən yalnız akademik Nizami Cəfərovdan deyil, öz xalqının sözünü, ruhunu, tarixini və mənəvi yaddaşını ürəyində daşıyan bir ziyalıdan söz açırıq.
Nizami müəllimin idrakının dərinliyi, fəhminin genişliyi və insanlığının gücü onu zamanın fövqünə qaldıran əsas mənəvi keyfiyyətlərindəndir. O, dəyişən zamanların içərisində dəyişməyən dəyərləri qorumağı bacaran insanlardandır. Dünya dəyişir, düşüncələr dəyişir, münasibətlər dəyişir, həyatın ritmi sürətlənir. Lakin insanın öz kökünə, öz milli kimliyinə, öz mənəvi dəyərlərinə bağlılığı dəyişmirsə, həmin insan zamanın sınaqlarından daha uca görünür. Nizami müəllimin şəxsiyyətində də məhz belə bir mənəvi sabitlik var.
O, böyük bir etnosun, millətin, xalqın kökü dərinlərdən gələn mənəviyyatını, əxlaqını və dünyagörüşünü öz içindən, öz ruhundan keçirən şəxsiyyətdir. Onun türkçülüyü yalnız bir anlayış, bir ifadə, bir elmi istiqamət deyil. Türk dünyasının tarixi yaddaşına, dilinə, ədəbiyyatına, mədəniyyətinə və ortaq mənəvi dəyərlərinə bağlılıq Nizami müəllimin düşüncə sisteminin mühüm dayaqlarındandır. Bu bağlılıq onun alimliyində də, ictimai fəaliyyətində də, insanlarla münasibətində də özünü göstərir.
Nizami Cəfərovun alimliyi haqqında çox söz demək olar. Lakin mənim üçün onun alimliyinin ən böyük göstəricilərindən biri biliyi yalnız özündə saxlamaması, onu cəmiyyətə, gənc nəslə, milli düşüncəyə xidmət edən bir mənəvi sərvətə çevirməsidir. Əsl alim yalnız çox bilən insan deyil. Əsl alim bildiyini dərk edən, dərk etdiyini mənalandıran və mənalandırdığını gələcək nəsillərə çatdıran şəxsiyyətdir. Nizami müəllimin elmi-intellektual fəaliyyətində bu məsuliyyət hissi aydın görünür.
Onun sözündə fikir, fikrində məntiq, məntiqində tarix, tarixində isə milli yaddaş var. Nizami müəllimi dinləyərkən insan yalnız bir alimin mülahizələrini eşitmir. Sanki dilin, ədəbiyyatın, tarixin və milli düşüncənin uzun yolundan keçərək bu günə gəlib çıxan böyük bir mənəvi xəzinənin izlərini görür. Onun hər fikrində sözə, dilə və milli yaddaşa xüsusi həssaslıq duyulur.
Nizami müəllim üçün ana dili sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil millətin yaddaşıdır, mənəvi varlığıdır, tarixinin canlı daşıyıcısıdır. Bir xalqın dili yaşadıqca onun keçmişi ilə gələcəyi arasında körpü də yaşayır. Bu mənada dilə münasibət əslində millətə münasibətdir. Nizami Cəfərovun elmi və publisistik düşüncəsində dil məsələsinin xüsusi yer tutması da təsadüfi deyil. O, dilin arxasında dayanan milli ruhu görən ziyalıdır.
Onun şəxsiyyətində alimliklə türkçülük bir-birindən ayrılmır. Türkçülük onun üçün keçmişə nostalji münasibət deyil, tarixdən gələn mənəvi məsuliyyətdir. Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan xalqlarını birləşdirən ortaq dəyərlərin öyrənilməsi, dil və mədəniyyət bağlarının qorunması, ortaq yaddaşın gələcək nəsillərə çatdırılması onun düşüncə dünyasında mühüm məna daşıyır.
ATATÜRK Mərkəzinin rəhbəri kimi fəaliyyəti də Nizami müəllimin türk dünyasına baxışının mühüm ifadələrindən biridir. Mustafa Kamal Atatürkün “Yurdda sülh, cahanda sülh” ideyasında ifadə olunan dünyagörüşü türk xalqlarının tarixində mühüm iz qoymuş düşüncə xəttidir. Bu irsin öyrənilməsi və təbliği təkcə tarixə müraciət deyil, həm də müasir dünyada mədəniyyətlərarası münasibətlərə, sülhə, qarşılıqlı hörmətə və milli-mənəvi dəyərlərə diqqətin artırılması deməkdir.
Nizami müəllimin ictimai xadim kimi obrazında da eyni xüsusiyyətlər görünür. O, elm adamının cəmiyyətdən kənarda qala bilməyəcəyini göstərən ziyalılardandır. Ziyalının vəzifəsi yalnız kitab yazmaq, mühazirə oxumaq, elmi araşdırma aparmaq deyil. Ziyalı həm də cəmiyyətin mənəvi temperaturunu hiss etməli, zamanın suallarını görməli, insanların düşüncəsinə işıq salmalıdır.
Nizami Cəfərovun özünəməxsusluğu da buradadır. O, elmin yüksəkliyindən insanlara baxmır, elmi insanlara yaxınlaşdırır. Onun danışığında akademik dərinliklə yanaşı, insanı düşündürən sadəlik də var. Bu sadəlik heç vaxt bəsitlik deyil. Əksinə, böyük biliyin təmkinli ifadəsidir. Çünki həqiqətən böyük insanlar öz böyüklüklərini nümayiş etdirməyə ehtiyac duymurlar.
Nizami müəllimin insanlığından söz açarkən onun təmkinini, səmimiyyətini və münasibətlərindəki mədəniyyəti xüsusi qeyd etmək istəyirəm. İnsan öz həqiqi mahiyyətini daha çox gündəlik münasibətlərdə göstərir. Vəzifə, titul, ad-san bir tərəfə, insanın qarşısındakı insana necə münasibət göstərməsi onun mənəvi səviyyəsinin ən doğru göstəricisidir. Nizami müəllimdə bu münasibət mədəniyyəti xüsusi hiss olunur.
İçimizdəki Nizami Cəfərov...
Onunla ünsiyyətdə insan özünü dinlənilən və dəyər verilən biri kimi hiss edir. Bu, sadə görünən, əslində isə böyük mənəvi mədəniyyət tələb edən xüsusiyyətdir. Böyük alim olmaq mümkündür, böyük vəzifə daşımaq mümkündür, amma böyük insan olmaq üçün bütün bunlardan əlavə ürək lazımdır. Nizami müəllimin fərqli cəhətlərindən biri də onun alimliyinin arxasında böyük insanın görünməsidir.
Vətənpərvərlik onun şəxsiyyətində xüsusi məna daşıyır. Vətənpərvərlik yalnız yüksək səslə Vətəndən danışmaq deyil. Vətənpərvərlik gördüyün işi Vətənin inkişafına bağlamaqdır. Alim üçün Vətənpərvərlik milli elmin inkişafına xidmət etməkdir, dilin qorunmasıdır, tarixə sahib çıxmaqdır, gənclərin düzgün düşüncəyə istiqamətləndirilməsidir. Nizami müəllimin ömür yoluna nəzər salanda onun fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətlərinin məhz belə bir milli məsuliyyət duyğusu ilə bağlı olduğunu görmək mümkündür. Arxa cəbhənin qəhrəmanlarından biridir bizim Nizami müəllim.
O, öz xalqının mənəvi sərvətlərinə hörmətlə yanaşan, milli kimliyin qorunmasını vacib sayan ziyalıdır. Milli kimlik isə onun düşüncəsində başqalarına qarşı münasibətsizlik və ya qapanmaq deyil. Əksinə, özünü tanıyan insan dünyanı daha yaxşı tanıya bilir. Öz dilinə, mədəniyyətinə və tarixinə hörmət edən xalq digər xalqların dəyərlərinə də hörmətlə yanaşılır.
Nizami müəllimin böyüklüyü həm də onun özündən əvvəlki nəsillə özündən sonrakı nəsil arasında mənəvi körpü yaratmasındadır. O, keçmişin yaddaşını bu günün düşüncəsinə, bu günün düşüncəsini isə gələcəyin ümidlərinə bağlayan ziyalılardandır. Belə insanlar cəmiyyət üçün sadəcə alim deyil, mənəvi istiqamət göstəriciləridir.
Biz Nizami müəllimi “Bu dəyişən dünyanın dəyişməz insanlarından biri” adlandırarkən məhz bunu nəzərdə tuturam. Dəyişməzlik burada yeniliyə qapalı olmaq deyil. Əksinə, zamanın dəyişikliklərini qəbul edərək əsas dəyərləri qorumaqdır. Elm inkişaf edir, texnologiya dəyişir, informasiya dünyası sürətlənir, insanların həyat tərzi yenilənir. Amma dürüstlük, mərdlik, vətənə bağlılıq, insan sevgisi, mənəvi təmizlik, böyüyə hörmət, kiçiyə qayğı kimi dəyərlər öz mahiyyətini qoruyur. Nizami müəllimin şəxsiyyətində bu dəyərlər zamanın bütün dəyişiklikləri fonunda öz möhkəmliyini saxlayır.
Onun obrazında bir başqa mühüm cəhət də müəllimlik ruhudur. Akademik olmaqla müəllim olmaq arasında fərq var. Akademik elmi zirvəyə çata bilər, müəllim isə həmin zirvədən cəmiyyətə işıq sala bilər. Nizami müəllimin insanlarla ünsiyyətində, gənclərə münasibətində, fikirlərini izah etməsində müəllimlik ruhu hiss olunur. O, yalnız məlumat vermir, düşündürür. Düşünmək isə insan üçün ən böyük məktəblərdən biridir.
Nizami müəllim haqqında yazarkən onun həyat yolunu yalnız titullarla ifadə etmək düzgün olmazdı. Akademik, ictimai xadim, ATATÜRK Mərkəzinin rəhbəri kimi təqdimatlar onun fəaliyyətinin müəyyən tərəflərini göstərir. Amma Nizami Cəfərov obrazının əsasını bunlardan daha böyük bir məfhum – ziyalılıq təşkil edir. Ziyalılıq isə diplomdan, elmi addan və vəzifədən üstün bir mənəvi məsuliyyətdir. Bir də sadəlik, səmimiyyət Nizami müəllimin xarakterini zənginləşdirən ən önəmli amillərdən biridir. Onda köhnə kişilərə xas olan ağırtaxtalılıq, qarşısındakı insanı səbrlə, təmkinlə dinləmək mədəniyyətinin heyranıyıq.
Sevgi və borc!
Ziyalı olmaq insanın özünü cəmiyyət qarşısında məsul hiss etməsidir. Ziyalı olmaq sözün məsuliyyətini dərk etməkdir. Ziyalı olmaq tarixinə hörmət etməklə gələcəyə baxmaqdır. Ziyalı olmaq insanları bölmək deyil, düşündürməkdir. Nizami müəllimin fəaliyyətində bu ziyalı məsuliyyətinin müxtəlif çalarlarını görmək mümkündür.
Onunla bağlı ən qiymətli ifadələrdən biri “Bizim Nizami müəllim”dir. Bu ifadədə səmimiyyət var. Çünki bəzi insanlar haqqında “bizim” demək onların yalnız tanınmışlığını deyil, insanlara yaxınlığını göstərir. “Bizim Nizami müəllim” deyəndə biz yalnız akademiki deyil, söhbətinə qulaq asmaqdan, fikirlərindən bəhrələnməkdən, insanlığına şahid olmaqdan məmnunluq duyduğumuz doğma bir insanı nəzərdə tuturuq.
İllər keçir, insanın ömrünə yeni yaşlar əlavə olunur. Lakin bəzi insanların yaşını təqvim deyil, gördüyü işlər müəyyən edir. Nizami müəllimin ömrünün hər ili Azərbaycan elminə, milli düşüncəyə, dilimizə, ədəbiyyatımıza, türk dünyasının mənəvi əlaqələrinə həsr olunmuş bir səhifədir. Bu səhifələr artdıqca onun ömür kitabının məzmunu da zənginləşir.
Ad günü insan ömrünün yalnız bir təqvim günü deyil. Bu gün insanın keçdiyi yola baxmaq, gördüyü işləri xatırlamaq, onun varlığının ətrafındakılara bəxş etdiyi mənəvi dəyəri hiss etmək üçün bir fürsətdir. Nizami müəllimin ad günü ərəfəsində onu təbrik edərkən mənim üçün ən böyük arzu onun sağlam, uzun və mənalı ömür sürməsidir. Çünki belə insanların sözü, fikri, təcrübəsi və mənəvi varlığı cəmiyyət üçün həmişə lazımdır.
Əziz Nizami müəllim, Sizin şəxsiyyətinizdə alimlik, türkçülük, insanlıq, vətənkeşlik və mənəviyyat bir-birini tamamlayır. Siz elminizlə düşüncələrə, sözünüzlə insanlara, milli dəyərlərə bağlılığınızla mənəvi yaddaşımıza xidmət edirsiniz. Sizin kimi ziyalıların varlığı bir xalq üçün böyük mənəvi sərvətdir.
Arzu edirəm ki, ömrünüzün bundan sonrakı illəri də yaradıcılıqla, elmi uğurlarla, doğmalarınızın sevgisi, dostlarınızın hörməti və xalqımızın ehtiramı ilə müşayiət olunsun. Hər yeni yaşınız həyatınızın yeni və gözəl səhifəsinə çevrilsin. Sözünüz daim eşidilsin, fikriniz daim dəyərləndirilsin, qəlbiniz daim insan sevgisi ilə döyünsün.
Sizi tanıyanların yaddaşında alim Nizami Cəfərov qədər insan Nizami müəllim də yaşasın. Çünki illər sonra titulların çoxu tarix səhifələrində qala bilər, amma insanın insanlarda yaratdığı xoş xatirə, mənəvi iz və hörmət uzun müddət yaşayır...
Ad gününüz mübarək olsun, əziz və doğma Nizami müəllim!

Sizə dərin sayğı və sevgilərlə,
Hürü Hacızadə
Yazıçı-publisist
“Qızıl qələm” mükafatçısı

Fərid Səfərov
Xezertv.info-nun rəhbəri
AJB-nin üzvü