• Ana səhifə
  • Haqqımızda
  • Reklam
  • Əlaqə
  • Gündəm
  • Siyasət
  • İqtisadiyyat
  • Sosial
  • Mədəniyyət
  • Səhiyyə
  • Təhsil
  • Dünya
  • İdman
  • Bölgə
  • Müsahibə
  • Kriminal
  • Şou
  • Maraqlı
  • Video
  • Gündəm
  • Siyasət
  • İqtisadiyyat
  • Sosial
  • Mədəniyyət
  • Səhiyyə
  • Təhsil
  • Dünya
  • İdman
  • Bölgə
  • Müsahibə
  • Kriminal
  • Şou
  • Maraqlı
  • Video

Ruhun azadlığı və Məhəmməd Hadinin metafizikası - Adəm İsmayıl BAKUVİ

gundem / manset

7-07-2025, 14:57

Ruhun azadlığı və Məhəmməd Hadinin metafizikası - Adəm İsmayıl BAKUVİ
İnsan varlığının ən sirli və eyni zamanda ən üsyankar tərəfi ruhdur. Ruh nə tamamilə dindir, nə də sadəcə fəlsəfədir. O, bədənin daxilində Allaha doğru çırpınan işıq, bəzən susqunluqla, bəzən fəryadla danışan daxili səslə bərabər yaşar. Zaman keçdikcə bu ruh anlayışı müxtəlif mədəniyyətlərdə, dinlərdə, fəlsəfi sistemlərdə fərqli şəkildə formalaşmış, bəzən riyazi sistemlərə tabe etdirilmiş, bəzən də sadəcə, ibadət çərçivəsində təsvir olunmuşdur. Lakin bəzi insanlar, bəzi şəxsiyyətlər var ki, onlar bu görünməz və müqəddəs varlığı təkcə anlamağa deyil, onu yaşamağa və yaşatmağa çalışıblar. Onlardan biri də Məhəmməd Hadidir.

Məhəmməd Hadi Azərbaycan ədəbi və mənəvi həyatına yalnız söz ustası kimi deyil, həm də bir ruh filosofu, metafizik düşüncə daşıyıcısı, din və ağıl arasında körpü quran şəxsiyyət kimi daxil olmuşdur. Onun yaradıcılığında ruh təkcə bədii obraz deyil, varlığın mərkəzi, azadlığın təməli, Allahla insan arasında əlaqənin təzahürüdür.

Hadidə ruh anlayışı nə Kant kimi yalnız etik şüur, nə də Descartes kimi düşünən substansiyadır. O, ruha şəxsi ağrılar, mənəvi yanğılar, ictimai ədalətsizliklər və Tanrı axtarışı ilə yanaşır. "Əsirəm" deyəndə o, təkcə bir qadına aşiq olan bir insanın fəryadını yox, həm də bəşərin ruhani əsarətini dilə gətirir. Onun üçün ruh bir üsyandır - zamana, qorxuya, qaranlığa, təqlidə qarşı.

Avropa fəlsəfəsində ruh, çox zaman nəzəri sistemlərlə izah olunur. Hegel onu tarixi zərurət kimi təqdim edir, Nitsşe isə onu üstinsana çatmaq üçün bir vasitə kimi görür. Amma Hadidə ruh nə məqsəddir, nə vasitə. O, həm başlanğıcdır, həm də yolun özüdür. Ruh onun üçün sevgidir, həsrətdir, qorxudur, Allaha sarı çırpınışdır. O, insanın öz içində Tanrını tapmağa cəhdidir.

Din anlayışı Hadinin dünyagörüşündə xüsusi yer tutur. O, dini yalnız ibadət formasında yox, mənəvi təkamül vasitəsi kimi qəbul edir. Təqlidə, fanatizmə, qorxuya dayanan dindarlığı rədd edir. O yazır: "Din ilə ağıl birləşməlidir." Bu, sadəcə bir fikir yox, bir dövrə qarşı düşüncə manifestidir. Onun şeirlərində Allah, bəzən bir sevgili kimi, bəzən bir qurtarıcı kimi, bəzənsə daxildəki susqun nur kimi təqdim olunur. O, ruhun Allahla danışmasına inanır. Bu danışıq nə ibarələrə sığır, nə rituallara - bu, şairin sükutla dediyi duadır.

Məhəmməd Hadi üçün millət anlayışı da ruhla bağlıdır. Onun nəzərində millət qanla deyil, vicdanla formalaşır. "Millət" dedikdə o, mənəvi bağlılıq, azadlıq ehtiyacı və mədəni harmoniya anlayışını düşünür. Bu baxımdan o, Avropanın irqçi millətçilik təlimlərinə qarşı bəşəri bir millət modeli ortaya qoyur. Bu modeldə fərdin ruhu millətin ruhuna çevrilir. Hər bir vicdan, bir xalqın tarixini daşıyan gizli miras olur.

Onun poetik düşüncəsindən bəhrələnənlər təkcə ədiblər deyil. Hüseyn Cavid onun ruhani metafizikasını dramatik fəlsəfəyə çevirir, Əli bəy Hüseynzadə onun ideyalarını türkçülüyün mənəvi bazasına daxil edir. Əhməd Ağaoğlu Qərb və Şərq düşüncəsini birləşdirən ruh modelini Hadinin əsərlərində tapır. Daha sonralar onun ruh anlayışı ideoloji təmələ çevrilir və milli müstəqillik ideyasının bünövrəsinə hopur.

Məhəmməd Hadi öz dövrünü aşan bir ruh şairidir. Onun poetik metafizikası nə keçmişə, nə də zamana bağlıdır. O, insanı ruhu ilə düşünməyə çağırır. Bu gün biz texnoloji sürətlə bədənimizi yüngülləşdirsək də, ruhumuzu daha ağır hala salmışıq. Hadinin düşüncəsi bu mənada müasir insanın qurtuluş kodudur. Ruhunu tanımayan, onu azad etməyən insan - nə qədər müasir olsa da, əslində, qədim bir zindandadır.

Onun şeirləri, fikirləri, mənəvi səsi bir xalqın ruhani kimliyidir. Onu oxumaq - tarix oxumaq deyil, özünü oxumaqdır. Onun ruh metafizikası - sistemlə yox, hisslə işlənmiş fəlsəfədir. Bu fəlsəfə nə tədris olunur, nə tərcümə olunur - o, yalnız yaşanır. Və o ruh hələ də içimizdə nəfəs alır.

Edebiyyatqazeti.az

Oxunub: 3
Paylaş:
Digər xəbərlər

sosial / manset

3-03-2025, 10:44

“Bəzən vətəndaşlar onlara qoyulan qadağa haqda məlumatlı olmurlar”

gundem / manset

10-03-2025, 11:52

"Doktor Davud" tibb mərkəzinin Baş həkimi Davud Qüdrətov: "Ramazan ayının fəzilətləri"

gundem / manset

17-03-2023, 10:58

Gülşən Əsədova: Sosial şəbəkələr və xəbər saytları bəzən məsələni şişirdib cəmiyyətə təqdim edirlər - VİDEO

gundem / manset

17-03-2024, 10:55

Ramazan ayı ilə bağlı suallara cavab: Azan oxunarkən yemək olar?

gundem / ust / manset

7-10-2023, 16:14

“İslam Dindarlığı və Mədəni Birlik: Fəxrəddin Yarıyev və ‘Xalqlar Dostluğu’ Tədbiri”

ULUSƏS TV
Son xəbərlər
  • Bu gün, 12:50
    İlham Əliyev həmkarını təbrik etdi
  • Bu gün, 12:47
    “Azərbaycanla Ermənistan arasında artıq sülh bərqərar olub” - İlham Əliyev
  • Bu gün, 12:45
    Ukraynanın bu vilayətlərinə raket hücumu oldu
  • Bu gün, 12:41
    Bu gün Afrika mənşəli xalqların Beynəlxalq Günüdür
  • Bu gün, 12:37
    Şəmkirdə “MAZ” aşdı - Ölən və xəsarət alanlar var
  • Bu gün, 12:34
    “Qarabağ” “Karvan”a, “Sabah” İmişli”yə qarşı
  • Bu gün, 12:32
    Zelenski sülh üçün əsas tələbi açıqladı
  • Bu gün, 11:40
    "Zəngəzurdan dəhlizinin açılışı Orta Dəhlizin imkanlarını genişləndirəcək"
  • Bu gün, 11:36
    Ərdoğanla Putin də Çindədir
  • Bu gün, 11:33
    Şəmkirdə “MAZ” aşdı - Ölən və xəsarət alanlar var
  • Bu gün, 11:31
    Bu gün Afrika mənşəli xalqların Beynəlxalq Günüdür
  • Bu gün, 11:29
    Ukraynanın bu vilayətlərinə raket hücumu oldu
  • Bu gün, 11:26
    “Azərbaycanla Ermənistan arasında artıq sülh bərqərar olub” - İlham Əliyev
  • Bu gün, 11:24
    İlham Əliyev həmkarını təbrik etdi
  • Bu gün, 11:22
    Biləsuvar gömrüyündə əməliyyat - Şöbə rəisi işdən çıxarıldı
  • Bu gün, 11:19
    İlham Əliyevin şərəfinə xüsusi kortej
  • Bu gün, 11:17
    Bu istiqamətdən Neftçilər prospektinə çıxış bağlanır
  • Dünən, 20:12
    Prezident Çinə getdi
  • Dünən, 20:08
    Jurnalistdən DİN-ə müraciət: “Biləsuvar sakini Vasif Bağışov məni aldadaraq 4 min manatımı mənimsədi”
  • Dünən, 11:02
    Son bir həftədə yaşıllıqlara 13 min manatdan çox ziyan dəyib
  • Dünən, 10:59
    İcra başçısı buna görə şiddətli töhmət alıbmış...
  • Dünən, 10:56
    Bu maşınları sürmək yolverilməzdir!
  • Dünən, 10:53
    Ukrayna Rusiyanın neft obyektlərinə zərbə endirib
  • Dünən, 10:51
    Bakı-Ağdam qatarında muğam oxudu
  • Dünən, 10:48
    Çimərliklərdə hava necədir?
  • Dünən, 10:46
    Azərbaycana casusluqda ittiham edilən erməni konsulun - Fotosu
  • Dünən, 10:43
    “İlham Əliyevlə Putinin görüşü barədə razılıq yoxdur”
  • Dünən, 10:40
    Şiddətli töhmət alan icra başçısı danışdı - “Prezident həmişə haqlıdır”
  • Dünən, 10:37
    Mikayıl Cabbarova yeni müşavir təyin olundu
  • 29-08-2025, 16:08
    Siyanfər Əliyev – Dövlətinə Sadiq, İşinin Peşəkarı
  • 29-08-2025, 12:31
    “Azərbaycan davamlı sülhün bərqərar olmasına çalışır”
  • 29-08-2025, 11:45
    Azərbaycanda ilk dəfə “Microsoft ExpressRoute” xidməti istifadəyə verildi
  • 29-08-2025, 11:43
    Neftimiz ucuzlaşdı
  • 29-08-2025, 11:41
    Fidanla Rubio telefonla danışdı
  • 29-08-2025, 11:24
    74 yaşlı kişi yolu keçmək istədi - Maşın vurub öldürdü
Daha çox
  • Ana səhifə
  • Haqqımızda
  • Reklam
  • Əlaqə
Sosial şəbəkələrimiz:
  • Baş direktor: Şamil Məmmədəlioğlu
  • E-mail: [email protected] | [email protected]
  • Telefon: (+99455) 200-67-99
  • Gündəm
  • Siyasət
  • İqtisadiyyat
  • Sosial
  • Mədəniyyət
  • Səhiyyə
  • Təhsil
  • Dünya
  • İdman
  • Bölgə
  • Müsahibə
  • Kriminal
  • Şou
  • Maraqlı
  • Video
Müəllif hüquqları qorunur. Ulusestv.az-ın məlumatlarından istifadə etdikdə istinad mütləqdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.
  • Ana səhifə
  • Haqqımızda
  • Reklam
  • Əlaqə