2020‑ci il sentyabrın 27‑də başlayan və noyabrın 10‑da sülh razılaşması ilə bitən 44 günlük Vətən Müharibəsi, Azərbaycan və Ermənistan arasındakı Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin yeni mərhələsi oldu. Bu müharibə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi, işğal altındakı torpaqlarını azad etməsi və milli qürurla zəfər qazanması ilə nəticələndi. Müharibənin tarixi konteksti, hərbi strategiyaları, beynəlxalq aspektləri və nəticələri hər zaman diqqət mərkəzində olmalıdır.
Tarixi kontekst və qeyd edilən qaydalar. Müharibənin başlanmasına səbəb olan əsas faktorlar arasında Ermənistanın Dağlıq Qarabağ bölgəsindəki hərbi mövqelərdən Azərbaycana atəş açması, sülh proseslərinin uzun müddət tıxanması və diplomatik yolla nəticənin əldə edilməməsi oldu. Azərbaycan Ordusu 27 sentyabr 2020‑ci il tarixində bütün cəbhə boyu əks-hücuma keçib, işğal edilmiş əraziləri azad etməyə başladı.
Hərbi Strateji və texnoloji üstünlük. Müharibənin zəfərlə bitməsində Azərbaycanın istifadə etdiyi müasir hərbi texnologiyalar, dronlar, kəşfiyyat sistemləri və koordinasiya qabiliyyəti mühüm rol oynadı. Həmin silahlardan istifadəni yüksək dəqiqliklə həyata keçirən ixtisaslı hərbçi kadrların çücaəti heç nə ilə əvəz edilə bilməzdi. Nəticədə müharibə zamanı strateji yüksəkliklər, şəhərlər, kəndlər düşməndən azad edildi.
Əsas döyüşlər və strateji məqamlar. Şuşanın azad edilməsi müharibənin dönüş nöqtəsi hesab edilir.
Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Laçın, digər rayonların azad edilməsi ilə bir-birinin ardınca uğurlar qazanıldı. Lakin mülki əhali və infrastruktur da düşmən atəşinə məruz qalmışdı. Müharibə sübut etdi ki, mülki obyektlər dəhşətli şəkildə zərər gördü. Maddi zərərlər isə müharibədən sonrakı dövrdə sürətlə bərpa edilir. Sürətlə yeni ağıllı kəndlər, şəhərlər salınır.
Beynəlxalq və hüquqi aspektlər. Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin hesabatına görə, 44 günlük müharibə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişdirdi. Minsk Qrupunun sülh təşəbbüsləri yetərsiz qaldığına görə və münaqişə hərbi yolla həll olundu.
Ermənistanın beynəlxalq hüquq və insan haqları normalarını pozduğu iddiaları faktlarla sübuta yetirildi.
İnsan itkisi və şəhidlər. Məlumdur ki, müharibələr itkisiz ötüşmür. Azərbaycan tərəfdən də 44 günlük müharibədə həm döyüşçülər, həm də mülki şəxslər arasında itkilərimiz oldu. Üç minə qədər Şəhid, çox sayda yaralılarımız, qazilərimiz oldu.
Şəhidlər Azərbaycan cəmiyyətində milli qürurumuz, fəxrimiz, Şəhidlər Xiyabanı isə ziyarətgahımıza çevrilib və şəhidlərin, qazilərin xatirəsi xalq arasında daim yad edilir, bədii əsərlərdə onların adları əbədiləşdirilir, tarixin səhifələrinə böyük hərflərlə həkk edilir.
Əsgərlərimizin qəhrəmanlığı və xalq–ordu birliyi. 44 günlük müharibə, təkcə texniki üstünlüyün deyil, Azərbaycan əsgərinin ruh yüksəkliyinin, vətən sevgisinin və qəhrəmanlığının təntənəsi idi. Cəbhəyə könüllü yazılan minlərlə gənc, həyatını qurban verən şəhidlər, qazi olaraq qayıdan igidlər bu müharibənin ruhunu formalaşdırdı.
Mübariz İbrahimov, Polad Həşimov kimi qəhrəmanların irsi, əsgərlərə ilham verdi. Döyüşlərdə iştirak edənlər arasında həkimlər, müəllimlər, tələbələr də vardı – bu, xalq-ordu birliyinin nə qədər böyük güc olduğunun isbatı idi.
Şuşaya piyada yürüş edən Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr, dağlıq və çətin relyefdə irəliləyərək əfsanəvi igidliklər göstərərək düşmənin ən güclü istehkamlarını darmadağın etdilər. Xüsusi təyinatlıların adı gələndə artıq düşmən əsgərləri səngəri, silahı qoyub qaçırdılar.
Ali Baş Komandan İlham Əliyevin liderliyi və informasiya savaşı da masada, siyasi diskurslarda zəfərlə nəticələndi. Ali Baş Komandanın tarixi bilgiləri, faktları yerli-yerində polemika müstəvisinə çıxarması ilə çoxları susduruldu. Faktlar qarşısında aciz qalanlar geri addım atdılar və Azərbaycan tarixi həqiqətləri dünyaya çatdıra bildi.
Müharibə zamanı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev, həm hərbi, həm də diplomatiya və informasiya cəbhələrində yüksək liderlik nümayiş etdirdi.
Müntəzəm çıxışları, beynəlxalq mediaya verdiyi müsahibələr (CNN, BBC, Al Jazeera və s.) vasitəsilə informasiya savaşında da üstünlük təmin edildi.
Prezident hər bir azad edilən kəndin, şəhərin adını birbaşa xalqla bölüşdü, bu isə cəmiyyətə ruh verdi. Dövlət başçısı müharibəni həm hüquqi əsasla, həm beynəlxalq ictimai rəylə legitimləşdirdi, Ermənistanın və ona dəstək verənlərin təcavüzkar siyasətini ifşa etdi.
Prezidentin “Biz bu müharibəni döyüş meydanında qazandıq!”-fikri xalqın yaddaşında silinməz iz buraxdı.
44 günlük Vətən Müharibəsi Azərbaycanın tarixi qələbəsi, ərazi bütövlüyünün bərpası və diplomatik uğuru kimi yadda qaldı. Bu müharibə göstərdi ki, qələbənin qazanılmasında müasir texnologiya, planlaşdırma, xalq birliyi və strateji liderlik böyük rol oynayır. Eyni zamanda, müharibənin ağrılı nəticələri – insan itkisi, dağıntılar – cəmiyyətin və dövlətin gələcəkdə yenidənqurma, sülh və əməkdaşlıq strategiyalarına yönələ biləcəyinə əsas verir. Azərbaycanın tarixi qələbəsi ilə regionun siyasi xəritəsi dəyişdi və beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın mövqeyi gücləndi.