Elegiya
Tarixin yaddaşına qanla yazılan səhifələr var. O səhifələr nə qədər çevrilsə də, nə qədər illər ötsə də, solmur, silinmir, unudulmur. Çünki o səhifələrdə yalnız hadisələr deyil, insan taleləri, yarımçıq qalan ömürlər, susdurulan səslər, donmuş baxışlar var. O səhifələrdən biri də Xocalı adlanır.
Xocalı – adı çəkiləndə ürəklər sızlayır. Xocalı – deyəndə anaların naləsi, uşaqların qorxu dolu baxışları, ağsaqqalların son nəfəsi yada düşür. Xocalı – təkcə bir şəhər deyil, bir faciənin adı, bir millətin qürur və kədər salnaməsidir. 1992-ci ilin fevral gecəsində insanlıq öz sınağından çıxa bilmədi. O gecə göy üzü də susdu, torpaq da. Sanki Tanrı özü göz yaşı tökdü...
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Azərbaycanın qədim torpağı olan Xocalı mühasirəyə alındı. Soyuq, şaxtalı hava, qaranlıq gecə və dörd bir yandan gələn silah səsləri… Dinc əhali – qadınlar, uşaqlar, qocalar – çıxış yolu axtarırdı. Onların əlində silah yox idi. Onların günahı yalnız azərbaycanlı olmaq idi.
Həmin gecə yüzlərlə insan qətlə yetirildi. Uşaqlar valideynlərinin gözü önündə öldürüldü. Analar balalarının cansız bədənini qucaqlayıb dondu. Qocalar son nəfəsində torpağa sarılıb “Vətən” dedi. Qarın üzərinə düşən qan izləri səhərə qədər silinmədi. O izlər tarixə həkk olundu.
Xocalı faciəsi təkcə hərbi əməliyyat deyildi. Bu, insanlığa qarşı cinayət idi. Bu, soyqırımı idi. Bu, bir millətin ruhuna vurulan yara idi.
Tarixdə elə şəkillər var ki, sözə ehtiyac qoymur. Qar üstündə uzanmış körpə. Üzü buz bağlamış ana. Qolları açıq qalmış uşaq. O baxışlar danışır. O baxışlar deyir: “Niyə?”
Bəşəriyyət niyə susdu? Dünya niyə görmədi? İnsan haqları deyənlər harada idi? O gecə insanlıq sınağa çəkildi və çoxları bu sınaqdan keçə bilmədi.
Xocalıda öldürülən hər bir insan bir ailənin ümidini özü ilə apardı. Bir ata evə qayıtmadı. Bir ana ocağın başında gözləyən oldu. Bir bacı qardaş yolunu gözlədi. Bir uşaq atasız, anasız böyüdü.
Xocalı anaları bu gün də danışanda səsi titrəyir. Onların xatirələri canlıdır. “Qar qıpqırmızı idi” – deyirlər. “Uşağımı qucağımdan aldılar” – deyirlər. O anaların göz yaşları qurumayıb. O göz yaşları Tanrının göz yaşına qarışıb.
Ana üçün ən böyük ağrı övlad itkisidir. Xocalıda yüzlərlə ana bu ağrını yaşadı. Onların qəlbindəki yara sağalmadı. Zaman keçdi, illər dəyişdi, nəsillər böyüdü – amma o yara qaldı.
Xocalı anaları təkcə öz övladlarını deyil, insanlığın vicdanını da torpağa tapşırdılar.
Hər uşağın bir arzusu olur. Biri müəllim olmaq istəyir, biri həkim, biri pilot. Xocalı uşaqları da arzular qururdu. Onlar məktəbə gedir, qartopu oynayır, sabah üçün plan qururdular. Amma o gecə onların nağılı yarımçıq qaldı.
Körpə ayaqları qarın üstündə dondu. Oyuncaqlar yetim qaldı. Məktəb partaları boş qaldı. Müəllimlər adları çağıranda cavab gəlmədi.
Xocalı uşaqları yalnız bir xalqın deyil, bütün bəşəriyyətin itkisidir.
Torpaq unutmaz. Torpaq hər şeyi yadda saxlayır. Xocalının torpağı qanı da, göz yaşını da, fəryadı da yadda saxladı. Hər qarışında bir iz, bir xatirə var.
O torpaq bir gün azad olundu. İllər sonra Azərbaycan əsgəri həmin torpağa qayıtdı. Şəhidlərin ruhu rahatlıq tapdı. Qalibiyyət xəbəri Xocalının səmasına yüksəldi. Bu qələbə yalnız hərbi zəfər deyildi. Bu, ədalətin gecikmiş təntənəsi idi.
Ədalətin səsi
Xocalı faciəsi illər boyu dünyaya çatdırıldı. Azərbaycan həqiqətləri beynəlxalq tribunalarda səsləndi. Xocalı soyqırımının tanınması üçün mübarizə aparıldı. Bu mübarizə davam edir.
Çünki Xocalı yalnız keçmiş deyil – həm də gələcək üçün dərsdir. İnsanlıq bu dərsi unutmamalıdır. Əks halda tarix təkrar oluna bilər.
Xocalı haqqında danışmaq çətindir. Hər cümlə bir ağrıdır. Hər söz bir yaradır. Amma susmaq daha ağırdır. Susmaq xəyanətdir.
Bu yazı bir elegiyadır. Bir xalqın ağrısına yazılmış elegiya. Tanrının göz yaşlarına yazılmış elegiya. Qar üstündə qalan qan izlərinə yazılmış elegiya.
Xocalı – adın çəkiləndə göy üzü susur. Külək səssiz əsir. Torpaq nəfəsini saxlayır. Çünki Xocalı təkcə keçmiş deyil – yaddaşdır. Xocalı təkcə faciə deyil – ibrətdir. Xocalı təkcə ağrı deyil – həm də dirənişdir.
Bu gün Xocalının adı qürurla çəkilir. Şəhidlərin ruhu qarşısında baş əyilir. Onların qanı yerdə qalmadı. Onların xatirəsi yaşayır. Azərbaycan xalqının yaddaşında, ürəyində, tarixində yaşayır.
Tanrı o gecə göz yaşı tökdü. Amma o göz yaşları torpağa düşəndə bir söz yazdı: Unutma.
Biz unutmuruq.
Biz bağışlamırıq.
Biz xatırlayırıq.
Xocalı – Tanrının göz yaşları...
Və o göz yaşları hələ də qurumayıb…


Hürü Hacızadə
Yazıçı-publisist,
“Qızıl qələm” mükafatçısı

Fərid Faiqoğlu
AJB-nin üzvü