Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlər boyu zəngin ənənələr, müxtəlif janrlar və mövzular üzərində inkişaf etmişdir. Bu ədəbiyyat xalqımızın mənəvi gücünün, tarixi yaddaşının və düşüncə mədəniyyətinin güzgüsü kimi çıxış edir. Lakin XX əsrin ikinci yarısından etibarən Azərbaycan nəsrində yeni bir istiqamət – detektiv janrı təşəkkül tapmağa başladı. Bu janrın formalaşmasında və oxucuya sevdirilməsində böyük xidmətləri olan yazıçı Cəmşid Əmirov xüsusi yer tutur. O, təkcə milli ədəbiyyatımızda yeni istiqamətin banisi deyil, həm də dünya detektiv ənənələrinə Azərbaycan ruhu gətirən unikal qələm sahibidir.
Bu gün isə onun ədəbi yolunu davam etdirən qızı Dilşad Əmirova atasının mirasını yaşadır, eyni zamanda müasir nəsrə yeni nəfəs gətirərək oxucuları maraqlı süjetlər və dərin psixoloji müşahidələrlə cəlb edir.
Cəmşid Əmirov XX əsrin ortalarında ədəbi fəaliyyətə başlamış və qısa müddət ərzində oxucuların diqqətini qazanmışdır. O, yazıçılığa başladığı dövrdə Azərbaycan ədəbiyyatında əsasən realist romanlar, lirik nəsr və tarixi mövzular üstünlük təşkil edirdi. Lakin Əmirov başqa yol seçdi – cəmiyyətin qaranlıq tərəflərini, cinayət aləmini, insan xarakterinin təzadlarını bədii detektiv janrında təqdim etdi.
Onun əsərlərində oxucunu cəlb edən əsas məqam məntiqi düyünlərin, gizli hadisələrin açılması, eyni zamanda Azərbaycan həyatının real lövhələrinin əks etdirilməsidir. Yazıçı süjetləri sadəcə kriminal hadisələrin təsviri ilə məhdudlaşmır, insan psixologiyasını, əxlaq dilemmasını, sosial mühitin təsirini dərindən açırdı.
Cəmşid Əmirovun üslubunun əsas cəhətləri:
Gerçəkliklə bağlılıq – əsərlərində hadisələr Azərbaycan reallığında baş verir, milli adət-ənənələr, məişət və sosial mühit əks olunur.
Məntiqi təhlil və intriqa – oxucu daim hadisələrin gedişini izləməyə məcbur olur, qəhrəmanlarla birlikdə sirrin açılmasına çalışır.
Psixoloji dərinlik – cinayətkarların, istintaqçıların və sadə insanların xarakterləri dərin psixoloji portretlərlə təsvir olunur.
Dil və üslub sadəliyi – əsərləri geniş oxucu kütləsinə ünvanlandığı üçün dili sadə, lakin təsirli idi.
Əmirovun qələmə aldığı detektiv hekayə və romanlar oxucular arasında böyük maraq doğurdu. Onun qəhrəmanları sıradan insanlardan seçilsə də, həyatın sınaqları qarşısında maraqlı xarakterlər kimi formalaşırdılar. Əsərləri Azərbaycan oxucusuna yeni janrın zövqünü təqdim etdi və milli ədəbiyyatımızda “detektiv məktəb”in əsasını qoydu.
Məhz buna görə də Cəmşid Əmirov Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janrının banisi kimi qəbul olunur.
Cəmşid Əmirovun qızı olan Dilşad Əmirova atasının sənətkar ruhu ilə böyümüşdür. O, kiçik yaşlarından ədəbiyyata maraq göstərmiş, atasının kitabları və onun yaradıcılıq mühitində formalaşmışdır. Yaradıcılığa qədəm qoyduğu andan oxucular onun yazılarında atasının üslubunun izlərini hiss etsələr də, qısa müddətdə onun özünəməxsus ədəbi dəst-xətti formalaşdı.
Dilşad xanım atasının ənənəsini davam etdirərək detektiv janrına müraciət edir, lakin müasir dövrün reallıqlarını, texnoloji dəyişiklikləri və sosial problemləri də əsərlərinə daxil edir.
Dilşad Əmirovanın yaradıcılığında diqqət çəkən cəhətlər bunlardır:
Müasir mövzular – o, sosial şəbəkələr, texnologiya, qloballaşma kimi məsələləri cinayət süjetləri ilə əlaqələndirir.
Qadın obrazlarının rolu – əsərlərində qadın qəhrəmanlar əsas aparıcı qüvvələrdən biri olur, bu da ədəbiyyata yeni baxış gətirir.
Psixoloji yanaşma – hadisələrin arxasında duran səbəbləri, insanın daxili aləmini analiz etməyə üstünlük verir.
Milli dəyərlərə bağlılıq – detektiv süjetlərində belə Azərbaycan ailə modeli, milli mentalitet və sosial mühit ön planda qalır.
Dilşad Əmirova əsərləri ilə atasının oxucu kütləsini yenidən ədəbiyyata qaytara bildi. Bu gün onun kitabları gənc nəslin mütaliəsinə maraq oyadır, çünki süjetlər müasir həyatın ritminə uyğun qurulur. Eyni zamanda klassik detektiv elementləri də qoruyub saxladığı üçün oxucular həm maraqlı intriqa, həm də psixoloji dərinlik tapırlar.
Azərbaycan ədəbiyyatında ailə ənənələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şair və yazıçı ailələrindən çıxan istedadlı nəsillər xalqımızın mədəniyyətinə öz töhfəsini vermişlər. Cəmşid Əmirov və Dilşad Əmirova da belə ədəbi nəsillərdən biridir.
Cəmşid Əmirov milli ədəbiyyata yeni janr gətirdi;
Dilşad Əmirova həmin janrı müasir dövrə uyğun inkişaf etdirir.
Beləliklə, ata ilə qız arasındakı yaradıcılıq bağları Azərbaycan ədəbiyyatında unikal bir ənənə formalaşdırır. Bu, həm də milli ədəbiyyatımızın davamlı inkişafının nümunəsidir.
Detektiv janrı yalnız əyləncə və maraqlı süjet deyil, həm də oxucunu düşünməyə, analiz etməyə vadar edir. Oxucu hadisələrin arxasındakı səbəbləri tapmaq üçün məntiqini işə salır, insan xarakterlərinin müxtəlif qatlarını izləyir. Bu baxımdan, Cəmşid Əmirov və Dilşad Əmirova kimi yazıçılar Azərbaycan oxucusunun məntiqi təfəkkürünün formalaşmasına xidmət edirlər.
Digər tərəfdən, onların əsərləri cinayət aləminin, sosial ədalətsizliklərin bədii tənqidi rolunu da oynayır. Beləliklə, detektiv janrı cəmiyyətin mənəvi sağlamlığı üçün də əhəmiyyətli olur.
Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janrının formalaşması bir təsadüf deyil, ədəbi inkişafın təbii nəticəsidir. Bu janrın banisi olan Cəmşid Əmirov xalqımıza yeni ədəbi üfüq açdı və milli nəsrin imkanlarını zənginləşdirdi. Onun qızı Dilşad Əmirova isə bu yolun davamçısı kimi atasının ədəbi mirasını yaşadır, eyni zamanda müasir nəsrə yeni ideyalar gətirir.
Əmirovlar ailəsinin yaradıcılığı bir daha sübut edir ki, ədəbiyyat yalnız söz sənəti deyil, həm də nəsilləri birləşdirən, milli mədəniyyəti inkişaf etdirən mənəvi körpüdür. Onların əsərləri Azərbaycan oxucusunun düşüncə dünyasını zənginləşdirir, milli ədəbiyyatımızı isə dünya ədəbiyyatı kontekstində daha da parlaq göstərir.